Moederschap in tijden van oorlog

Wat 3 films, 1 documentaire en 1 boek ons leren over moederschap in oorlogstijd

5 mei 2026 Beeld door Suzanna de Ridder

Stel je eens voor: je bent net moeder geworden van een prachtig kindje. Trots op jouw creatie. Je wilt voor altijd voor je kindje zorgen. Je ervaart hoe oneindige liefde voor iemand voelt. Je hoopt en wenst dat je kindje een mooie toekomst heeft. Je kindje ligt in je armen en je staart haar aan. Alleen… om je heen vallen bommen. Het geluid is oorverdovend en bij elke knal schrik je even erg. Of je voor je kindje kunt zorgen, is nog maar de vraag. Je ervaart niet alleen heel veel liefde, maar ook heel veel angst. De toekomst voor jullie beiden is onzeker. Dit is geen fictief verhaal van een film, verzonnen door schrijvers aan een ovale tafel. Dit was de realiteit van Waad Al-Kateab en haar dochtertje Sama. Dit is de realiteit van heel veel moeders. 

In de documentaire For Sama zien we een jonge moeder die haar baby vasthoudt, terwijl bommen vallen in de Syrische Burgeroorlog. De documentaire is vastgelegd door de journaliste en arts Waad Ai-Kateab (pseudoniem) zelf, waardoor je de hele documentaire door haar eigen ogen beleefd. Ze heeft de documentaire gemaakt als een liefdesbrief voor Sama, haar dochtertje. Haar keuze om te blijven, om te blijven zorgen, is geen vanzelfsprekende heldendaad maar een voortdurende afweging tussen gevaar en bescherming. 

Diezelfde morele grens klinkt door in Sophie’s Choice, waarin een moeder tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt gedwongen tot een onmogelijke keuze tussen haar kinderen. Dit moment laat zien dat bescherming in oorlog soms betekent dat er geen juiste keuze meer bestaat. In Quo Vadis, Aida?volgen we een moeder, Aida Selmanagi?, die alles inzet om haar gezin te redden tijdens de genocide in Srebrenica. Diezelfde inzet zien we ook terug in de animatiefilm The Breadwinner, waarin de vader van Parvana in Kabul tijdens het bewind van de Taliban ten onrechte gearresteerd wordt, waardoor zijn gezin zonder inkomen achterblijft. Omdat vrouwen onder de Taliban niet alleen de straat op mogen en niet mogen werken, zit de familie vast. Parvana besluit haar haar af te knippen en zich als jongen voor te doen, zodat ze buiten kan werken en geld kan verdienen. Ze wordt letterlijk de kostwinner van het gezin en probeert ondertussen haar vader vrij te krijgen.  

Hoewel deze films zich in verschillende tijdperken en plekken afspelen - de Holocaust, de Bosnische oorlog, de Syrische burgeroorlog en tijdens het Taliban-regime - hebben ze één groot raakvlak: hoe blijf je mens in onmenselijke omstandigheden? En hoe ver ga je om je dierbaren te beschermen? Alle vrouwen in deze films botsen tegen machteloosheid aan, maar blijven moed en doorzettingsvermogen behouden, allemaal op hun eigen manier. 

In het boek Long Time Passing: Mothers Speak About War and Terror reist auteur Susan Galleymore af naar oorlogsgebieden (Irak, Afghanistan, Palestina) om met andere moeders te spreken. Het boek laat zien hoe moeders omgaan met angst, verlies en zorg. Zo zeggen de vrouwen in deze gesprekken dat ze elke dag leven met de gedachte: komt mijn kind nog thuis? Dit zie je ook terug in Quo Vadis, Aida? en For Sama. In beide films gaat moederschap volledig gepaard met de dreiging van verlies. 

De moeders in het boek beschrijven situaties waarin er geen ‘goede keuze’ bestaat, alleen een minder slechte. Dit is ook weer zichtbaar in Sophie’s Choice en The Breadwinner. Sophie moest kiezen tussen een van haar twee kinderen, een onmogelijke en onmenselijke keuze. En Parvana moest haar identiteit opgeven, zodat haar familie kon overleven. Wat dit ons laat zien, is dat overleven soms ook opofferen betekent.

Moederschap is in deze verschillende contexten geen sociale rol, maar een existentiële conditie. In oorlog wordt duidelijk dat liefde kwetsbaar en politiek is. Er bestaat geen juiste keuze. Er is vaak alleen maar verlies tegen verlies. Sommige situaties vernietigen de mogelijkheid van morele zuiverheid zelf. Dus Sophie in Sophie’s Choice kiest niet ‘verkeerd’, ze wordt gedwongen in een wereld waarin de keuze zelf al geweld is. In For Sama komt zorg als vorm van verzet duidelijk naar voren: het filmen zelf is al bijna een vorm van verzet. Door het blijven filmen van de realiteit, blijft ze getuigen. 

In al deze memoires, films en documentaires komen machteloosheid en angst naar voren. Maar daartegenover staan ook moed en doorzettingsvermogen. Ondanks de angst voor een onveilig thuis, een onzekere toekomst, verlies en de dood wordt er gezorgd en verzorgd. Wordt er gedroomd en geloofd. Mensen in oorlogsgebieden gaan door en zo blijft hoop overeind staan. Hoop is namelijk geen gevolg van zekerheid, maar een handeling uit onzekerheid. Zolang we door blijven gaan en blijven volhouden, hebben wij nog niet verloren en zij nog niet gewonnen.

Steun LOVER!
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Wil je dat Nederlands oudste feministische tijdschrift blijft bestaan? Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.