Wat is er aan de hand met moderne feministische films?
260128 Beeld door Ilse Groot Nuelend
Dit artikel is het eerste deel van een tweeluik over feministische film. In dit tweeluik zullen moderne feministische films uit de 21e eeuw worden vergeleken met hun voorgangers uit de vorige eeuw. We beginnen met een analyse van de grootste recente feministische films en proberen te distilleren wat hen tot feministische films maakt, of juist niet. De belangrijkste conclusie is misschien al op voorhand te trekken, namelijk dat vrouwen nog altijd onder gerepresenteerd zijn in de filmwereld, beide voor de camera en achter de camera. Het feminisme is dus absoluut relevant voor de productie kant van de filmwereld. Dat gezegd hebbende zal dit stuk hoofdzakelijk inhoudelijk het feminisme in film analyseren.
In de afgelopen tien jaar zijn feministische films in toenemende mate steeds populairder geworden. Met als recent hoogtepunt Greta Gerwig’s Barbie. Barbie was in Nederland (en in een groot deel van de rest van de westerse wereld) de best bezochte film van het jaar 2023. Naast Barbie is er een waslijst aan andere films die de bestempeling ‘feministisch’ kregen, en die ook allemaal grote successen boekten. Zo laten de Oscar successen van Anora en Poor Things zien dat films rondom feministische thema’s successen boeken bij de critici. Halina Reijn’s Babygirl uit 2024 deed een levendige discussie in de media opwaaien over vrouwelijke seksualiteit, iets wat lange tijd taboe is geweest.
Het genre ‘feministische film’ is een succesvol begrip op zichzelf geworden. Juist op het moment dat ‘feminisme’ een gevestigd thema binnen de filmwereld lijkt te worden, is het belangrijk om te bevragen wat dit feminisme precies inhoudt. Zijn het slechts films die door vrouwen zijn geregisseerd? Of die over ‘vrouwelijke’ onderwerpen gaan? Of moeten er vooral veel vrouwen in spelen? Aan de grondslag van het feminisme ligt een kritisch activistische houding. Het feminisme is nooit af, het activisme zit hem juist in de oneindige kritische bevraging van de patriarchale status quo. Hoe kan een film volgens deze criteria als feministisch bestempeld worden?
Vrouwelijke seksualiteit door een mannelijke blik
Grote films zoals Poor Things en Anora werden gelauwerd om hun taboedoorbrekende weergave van vrouwelijke seksualiteit. In Poor Things volgen we Bella Baxter, die als vrouwelijke variant van Frankensteins monster tot leven wordt gewekt, in haar onafhankelijke ontdekking van de wereld — en haar seksualiteit. Stuitend in deze film is het feit dat dit ‘monster’ door de beeldschone Emma Stone wordt gespeeld. Zonder been- of okselhaar in zicht is Emma Stone zonder twijfel het meest aantrekkelijke monster dat een man zich kan inbeelden. Dit is dan ook precies waar elk emancipatoir potentieel van de film teniet wordt gedaan. In plaats van een geloofwaardige weergave van een vrouw die haar eigen seksualiteit voor zichzelf onderzoekt, kijken we naar een door mannen geïdealiseerde versie hiervan. Dit staat ook wel bekend als de ‘Born Sexy Yesterday’ trope. Onder de noemer van emancipatie wordt dus nog steeds een patriarchale standaard van vrouwelijke seksualiteit in stand gehouden. De boodschap lijkt te zijn: “zo lang jij voldoet aan onze schoonheidsidealen, mag jij je seksualiteit onderzoeken.”
Feest voor het mannelijk oog
In Anora volgen we het verhaal van de gelijknamige stripper die de zoon van een rijke Russische oligarch ontmoet. Haar leven lijkt in korte tijd te veranderen in een sprookje als hij beweert verliefd op haar te zijn. Na een exorbitante liefdesreis naar Las Vegas wordt er echter bruut een einde gemaakt aan dit sprookje, door de ouders van de Russische telg. De film kreeg veel waardering voor het onder de aandacht brengen van sekswerk, en de realistische weergave ervan. Toch is ook deze film voornamelijk een feest voor het mannelijk oog. We krijgen weinig tot geen inzicht in wat er allemaal komt kijken bij het belichamen van ‘the straight male fantasy.’ De gehele film heeft Anora vrijwel geen zeggenschap over waar ze heen gaat of wat er met haar gebeurt, en lijkt ze daar ook in te berusten. In mijn bioscoopzaal (en vele andere) werd er voornamelijk hard gelachen om Anora’s hulpeloosheid. De conclusie lijkt dan te moeten zijn dat het feministische potentieel van de film puur in de representatie van sekswerkers zit, en dat daar de kous mee af is. Deze representatie lijkt echter hoofdzakelijk vermakelijk te zijn, en weinig meer dan dat.
Feminisme te koop
Barbie is misschien wel het beroemdste voorbeeld van een recente feministische film. In de film volgen we de reis van Barbie uit haar ideale roze poppenwereld naar onze echte wereld, waar ze voor het eerst te maken krijgt met seksisme. Het contrast tussen deze werelden wordt gebruikt om de hedendaagse problemen van het patriarchaat aan te kaarten, zowel voor vrouwen als voor mannen. Uiteindelijk kiest Barbie er in de film voor om een plaats in te nemen in de ‘echte wereld.’ Sterker nog dan bij de voorgenoemde twee films, komt er bij Barbie de suggestie naar voren dat het feminisme een consumeerbaar product is. De film voelt voornamelijk als één lange reclamespot voor Barbie-fabrikant Mattel. Na het uitkomen van de film kon je voor een gelimiteerde tijd ook de ‘Weird Barbie’ kopen. Dit is het karakter wat Barbie’s emancipatie uit de poppenwereld op gang helpt. Deze emancipatie was dus in beperkte oplage ook beschikbaar voor de kijker thuis.
Activisme als doorlopend proces
Het grootste probleem van deze films, en veel andere recente feministische media zit hem in de commodificatie van het activisme. Dit betekent dat feministische actie tot een consumeerbaar product wordt gemaakt. Een product waarmee je jezelf een bepaalde status kan verschaffen. De gevolgen hiervan houden een aantal dingen in. Als eerste wordt het feminisme tot iets alomvattends en generieks gemaakt. Tegelijkertijd maakt dat het begrip leeg en betekenisloos. Hierdoor wordt het feminisme iets passiefs. Terwijl aan de grondslag van het feminisme juist de noodzaak voor emancipatoir activisme ligt —een proces wat ongoing is, en blijft.
Problematischer dan de uitholling van het begrip is het fenomeen dat het kijken van een feministische film, feministische actie lijkt te gaan vervangen. Zo lijkt het kijken en bespreken (het liefst op sociale media), van bijvoorbeeld Barbie, een soort feministische aflaat te worden. De film voert de emancipatoire activistische handeling uit voor de kijker. In Barbie wordt het probleem voor je geïdentificeerd: “It is literally impossible to be a woman […]” Vervolgens wordt dit probleem weer netjes afgewerkt als Barbie er voor kiest om zelf deze onmogelijke vrouw van vlees en bloed te worden. Zo wordt het verhaal mooi rondgemaakt. De film heeft het activistische proces al doorlopen, en door jezelf daar publiekelijk achter te scharen is je eigen activisme ook klaar.
Wat dan wel?
De hierboven besproken films illustreren het probleem met het genre en de maatschappelijke functie van feministische film. De inhoud van de films is hooguit pseudo-feministisch en de activistische invloed van de films laat veel te wensen over. Nu is het niet zo dat er helemaal geen activistische films worden gemaakt, of dat het format film zich slecht leent voor activisme. Recente voorbeelden van inhoudelijk sterkere feministische films zijn bijvoorbeeld: The Substance, Sorry, Baby & If I had Legs I’d Kick You. Hoe het film-medium het activisme wel recht aan kan doen, wordt in het volgende deel van dit tweeluik over feministische film besproken. Hiervoor kijken we terug op historische voorbeelden van feministische films.
Steun LOVER!
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.