Seksuele vrijheid maar geen gelijkheid

Een artikel over de erfenis van de seksuele revolutie

Demonstratie-in-amsterdam van picryl

After I began to get dressed, I'd realized that I'd done it. I'd just had sex like a man. I left feeling powerful, potent, and incredibly alive. I felt like I owned this city. Nothing and no one could get in my way.”
— Carrie Bradshaw, Sex and the City

In populaire media, het publieke debat en zelfs in schoolboeken wordt seksuele vrijheid vaak gepresenteerd als grote verworvenheid van onze huidige seksuele cultuur. Die cultuur wordt meestal beschreven als het resultaat van veranderende seksuele normen, het feminisme en de toegenomen zelfstandigheid van vrouwen sinds de seksuele revolutie en de Tweede feministische golf. Ook wordt vaak gesteld dat deze ontwikkelingen hebben geleid tot meer seksuele gelijkheid tussen mannen en vrouwen, en dat iedereen nu seks kan hebben met wie die wil. Seks hebben “als een man”, zoals het bekende hoofdpersonage Carrie Bradshaw het noemt. Maar hoe gelijk is die vrijheid eigenlijk? Gaat het om echte gelijkheid, of vooral om een overtuigend verhaal van schijn?

Om dit te onderzoeken, moeten we terugblikken op de seksuele revolutie in de jaren 1960. Deze periode wordt namelijk in de geschiedenisboeken aangeduid als belangrijke omwenteling van de seksuele cultuur, met name in Nederland. Maar hoewel deze tijd belangrijke verworvenheden mogelijk maakte, zoals het recht op abortus en meer reproductieve vrijheid voor vrouwen, bleef echte seksuele gelijkheid grotendeels uit. Wat vaak wordt gepresenteerd als vrijheid, blijkt bij nadere beschouwing deels een façade: een schijn van gelijkheid waarin mannen vaker profiteren van de nieuwe seksuele moraal dan vrouwen.

De seksuele revolutie

Voor de seksuele revolutie werd er weinig gesproken over seks. Seks diende vooral om kinderen te krijgen en was buiten het huwelijk taboe. De maatschappij werd sterk beïnvloed door de kerk en was opgedeeld in zuilen. Mensen gingen vooral om met anderen uit hun eigen kring: katholieken, protestanten, liberalen en socialisten hadden weinig contact met elkaar. 

In de jaren zestig begonnen er echter veranderingen plaats te vinden. Door groeiende welvaart en afnemende sociale en kerkelijke controle kregen vooral jongeren de ruimte om bestaande normen ter discussie te stellen. Er ontstonden verschillende jeugdculturen in Nederland. Een bekend voorbeeld zijn de Provo’s, een groep die voornamelijk uit studenten bestond. Zij keerden zich expliciet tegen traditionele opvattingen over gezag, politiek en seksualiteit. Hun ideeën werden mede geïnspireerd door denkers als Wilhelm Reich, die de basis legde voor de gedachte dat seksuele en sociaal-politieke bevrijding hand in hand gaan. Volgens deze gedachte zou seksuele vrijheid leiden tot meer algemene vrijheid en geluk. Seks werd door de Provo’s gezien als een positieve, verbindende kracht, die niet per se in dienst stond van een hoger doel zoals voortplanting. In hun maandbladen werd gepleit voor vrije liefde. Een quote uit een van hun bladen luidt: “Alles is mogelijk in de toekomst. Geslachtsgemeenschap is altijd, overal, met ieder die dat wil, geoorloofd.” Burgers moesten vrijheid van handelen hebben en waren niet afhankelijk van kerkelijke invloed. Deze ideeën raakten nauw verweven met de protestacties die de Provo’s vanaf 1968 voerden. Deze Protesten speelden een belangrijke rol tijdens de seksuele revolutie. Nog steeds wordt deze periode gebruikt als referentiepunt voor het moment waarop Nederland zich ontwikkelde richting meer openheid en seksuele vrijheid.

De tweede feministische golf

In de jaren zeventig volgde een krachtige golf van vrouwenemancipatie. De tweede feministische Golf en de seksuele revolutie worden vaak in één adem genoemd, bijvoorbeeld in geschiedenisboeken of in het culturele debat. Aanvankelijk lijken de ideeën van deze feministen ook aan te sluiten bij de idealen van de seksuele revolutie, aangezien zij ook geloofden dat het loslaten van seksuele normen tot meer vrijheid zou leiden. Deze feministen wilden zich nadrukkelijk afzetten tegen de bestaande politiek en pleitten voor een radicale verandering van de samenleving. Seksuele emancipatie, vooral in de vorm van het recht op abortus, werd gezien als onlosmakelijk verbonden met politieke en sociale gelijkheid. En binnen het kader van de Seksuele Revolutie behaalden de feministen met hun acties meer reproductieve vrijheid. Dit stelde vrouwen in staat seks te hebben zonder de constante angst voor zwangerschap.

Toch stelden vele feministen dat de seksuele revolutie in de praktijk vooral mannen bevrijdde. Mannen werden dankzij de nieuwe seksuele moraal vrijer om hun verlangens te volgen, terwijl vrouwen geacht werden hierin mee te bewegen. Seks werd nu niet langer opgelegd door de kerk, maar door de sociale verwachtingen van ‘vrijheid’. Wat als bevrijding werd gepresenteerd, werd door feministen beschreven als een nieuwe vorm van exploitatie die het patriarchaat eerder versterkte dan ondermijnde. De vele pornobladen die tijdens en na de revolutie verschenen, bevestigden volgens hen de seksuele beeldvorming die kenmerkend was voor de seksuele revolutie. Bladen als Chick en Candy, maar ook andere linkse tijdschriften zoals Vrij Nederland, publiceerden vrouwelijk naakt en advertenties voor sekscontacten. Deze bladen waren buitengewoon populair: tussen 1965 en 1970 verdubbelde de oplage.

In de doofpot

Hun kritische houding maakte feministen niet bepaald geliefd in het publieke debat. Kranten uit die tijd besteedden nauwelijks aandacht aan hun standpunten. Wanneer feministische kritiek op pornografie of seksuele normen wél werd genoemd, werden deze vrouwen vaak weggezet als preuts of als vrouwen die moeite zouden hebben met hun eigen seksualiteit. Hun kritiek werd zelden als politiek of structureel erkend, maar eerder afgedaan als persoonlijk ongemak.

Bij terugblikken op de seksuele revolutie voeren in het publieke debat, net als in de jaren zeventig, vooral mannen de boventoon. Het gaat vaak om journalisten uit de babyboomgeneratie die eind jaren zestig student waren. Hun herinneringen zijn vaak doordrenkt van nostalgie en vieren een tijd waarin alles kon. In kranten zoals De Telegraaf wordt die vrijheid regelmatig gepresenteerd als universeel, terwijl vrouwen daarin vooral verschijnen als onderdeel van die vrijheid en soms zelfs als object ervan.

Tegelijkertijd krijgen kritische feministische perspectieven uit die tijd in deze terugblikken nauwelijks ruimte. Feministen die destijds vraagtekens plaatsten bij de gevolgen van de seksuele revolutie, zijn in hedendaagse media nog altijd minder zichtbaar.

Een incomplete revolutie

Er zijn onmiskenbare voordelen die de seksuele revolutie heeft gebracht, met name op het gebied van reproductieve vrijheid en openheid ten aanzien van seks. Toch is het duidelijk dat er geen sprake is van daadwerkelijke seksuele gelijkheid. Het dominante idee dat de Seksuele Revolutie gelijkheid heeft gerealiseerd, berust op een vertekenend beeld dat is ontstaan doordat feministische kritiek in het grote publieke debat grotendeels ontbrak, en nog steeds ontbreekt. 

Onze huidige seksuele cultuur is  geen neutraal terrein, maar voor veel vrouwen eerder een slechte deal. De vrijheid die wordt gevierd, is sterk verbonden aan een seksuele norm waarin seks wordt opgevat als een vrijblijvende, emotioneel onthechte activiteit: ‘having sex like a man’, zoals Carrie Bradshaw het verwoordt. Binnen deze norm kunnen mannen zich relatief vrij bewegen. Vrouwen daarentegen worden geacht zich aan deze seksuele standaard aan te passen, terwijl zij tegelijkertijd worden veroordeeld voor datzelfde gedrag. Waar mannen status ontlenen aan een aantal seksuele partners, worden vrouwen nog altijd weggezet met denigrerende termen wanneer zij seks hebben “als een man”. Het idee van seksuele gelijkheid blijkt zo vooral schijn: een verhaal waarin vrijheid universeel lijkt, maar in de praktijk ongelijk wordt verdeeld.

Mijn conclusie is dan ook dat de doelen van het feminisme in de jaren zeventig - echte seksuele gelijkheid en een fundamentele herziening van macht en normen rondom seksualiteit - nog niet zijn bereikt. De feministen, die destijds waarschuwden dat de nieuwe seksuele moraal vooral mannen bevrijdde, zijn nog altijd actueel. De huidige seksuele cultuur is paradoxaal en ongelijk. Het is tijd om deze schijn te doorbreken met een nieuwe seksuele revolutie: een intersectionele revolutie die niet alleen vrijheid belooft, maar gelijkheid realiseert en waarin vrouwen zich daadwerkelijk vrij en veilig kunnen voelen.