Vergeten Vrouwen #2 2026
Een portret van Etta Palm en haar revolutionaire feminisme
Beeld door Susanne de Visser
Geniale, heldhaftige en excellerende vrouwen zijn van alle tijden. Ze zijn echter genegeerd, bestolen of simpelweg uit de annalen weggeschreven. Met de reeks Vergeten Vrouwen draagt LOVER bij aan het eerherstel dat ze verdienen. In deze editie: Etta Palm, die tijdens de Franse Revolutie al pleitte ze voor gelijkheid tussen vrouwen en mannen.
Er is maar weinig bekend over Etta Palm. De informatie die wel over haar beschikbaar is, is gefragmenteerd. Daarbij lag lange tijd hoofdzakelijk de nadruk op haar persoonlijke leven, en dan met name op de affaires die ze wel of niet had. Veel interessanter zijn haar uitgesproken politieke en feministische ideeën. Hoog tijd voor een herwaardering van haar leven en werk dus.
Etta Palm werd in 1743 in Groningen geboren als Etta Lubina Johanna Aelders. Haar ouders waren relatief welgesteld en hadden de middelen om haar een goede opleiding te geven. Na een kort huwelijk met Christiaan Ferdinand Lodewijk Palm vertrok Etta (zonder hem) richting Italië. Dat zou ze echter zou nooit bereiken. Op dertigjarige leeftijd vestigde ze zich zelfstandig in Parijs. In haar huis in Parijs organiseerde ze salons voor jonge intellectuelen. Tijdens deze bijeenkomsten werd onder andere uitgebreid gediscussieerd over vrouwenemancipatie. Later raakte ze ook betrokken bij de oprichting van politieke vrouwenclubs in Frankrijk.
In die tijd was het vrij ongebruikelijk voor gescheiden of ongetrouwde vrouwen om op zichzelf te wonen. Vaak hadden ze hier simpelweg de financiële middelen niet voor, omdat ze weinig gelegenheid kregen om betaald werk te verrichten. Daarnaast was de wettelijke positie van vrouwen destijds vergelijkbaar met die van een minderjarige. Het was dus vrij moeilijk voor vrouwen om een eigen vermogen op te bouwen, en nog moeilijker om zichzelf onafhankelijk te onderhouden en in een eigen huis te wonen.
Miskenning in de geschiedenis
Er is veel gespeculeerd over hoe Etta het voor elkaar kreeg om in haar eentje in Parijs te wonen en salons voor welgestelde kringen te organiseren. Aan het begin van de vorige eeuw werd haar positie door (enkel mannelijke) historici verklaard als zijnde te danken aan prostitutie. Ze beweerden dat Etta als courtisane actief zou zijn geweest. De weinige historici die over haar schreven, benoemden vooral met welke hoge functionarissen van de Franse en Nederlandse overheden Etta allemaal relaties zou hebben gehad. Deze figuren zouden voor haar woning en levenskosten hebben betaald. De historische bronnen en Etta’s eigen verklaringen schetsen echter een ander verhaal.
Etta Palm begon al snel na haar aankomst in Parijs aan een politieke carrière. Ze verwierf een diplomatieke functie voor de Republiek (der Nederlanden); tegenwoordig zouden we haar functie als die van een lobbyist kunnen beschouwen. Naar eigen zeggen was haar hoofddoel om ‘een oorlog tussen haar twee vaderlanden,’ Frankrijk en Nederland, te voorkomen. Vanuit die overtuiging verstrekte ze informatie over politieke kwesties aan bijvoorbeeld Nederlandse raadspensionarissen, maar ook aan Franse ministers. Naast haar bemoeienis met internationale politiek hield ze zich gedurende haar leven ook in steeds sterkere mate bezig met de kwestie van vrouwenemancipatie.
De tijd vooruit?
Het feminisme in Frankrijk tijdens de Franse revolutie nam vaak de vorm van ‘republikeins feminisme’ aan. Het hoofddoel van de Franse revolutie was het creëren van een republiek waarin er een gelijke wettelijke en politieke positie voor alle burgers bestond, ongeacht hun burgerlijke status. Volgens het republikeins feminisme moesten niet alleen alle mannen kunnen bijdragen aan de politiek, maar ook vrouwen.
De manier waarop de verschillende feministen van die tijd dit voor zich zien, loopt uiteen. Over het algemeen waren de republikeinse feministen ervan overtuigd dat de bijdrage van vrouwen aan de politiek vooral via het moederschap kon plaatsvinden. Ze geloofden in het behoud van verschillende rollen voor vrouwen en mannen, en vonden dat vrouwen binnen de huiselijke sfeer moesten blijven. Hun feminisme pleitte ervoor dat vrouwen bijvoorbeeld onderwezen moesten worden om ‘betere’ burgers af te leveren, en ook zou hun positie als opvoedsters meer sociale waardering moeten krijgen.
Etta week hier echter van af: zij hechtte ook belang aan de rol van vrouwen als opvoedsters en moeders, maar vond niet dat de rol van vrouwen hiertoe beperkt moest blijven. Zelf trad ze zo veel mogelijk op in de publieke en politieke sfeer. Ook bepleitte ze het recht voor andere vrouwen om dit te kunnen doen. Om dit te realiseren richtte Etta Palm in 1791 de vereniging ‘Amis de la vérite’ op. Deze vereniging noemde zichzelf ‘vrienden van de waarheid’ en had als doel om een politieke associatie voor vrouwen te zijn. Bij de oprichting stelde zij voor dat de vrouwelijke leden van deze vereniging zich bezig gaan houden met het opvoeden en onderwijzen van burgers die trouw zijn aan de republiek, maar zich vanuit deze positie ook in de politieke sfeer begeven.
De vrouw boven de man!
Etta schreef toespraken voor verschillende politieke groepen die actief waren tijdens de Franse Revolutie. Op het moment dat ze deze toespraken schreef, was het vrouwen niet toegestaan om op publieke bijeenkomsten van deze politieke groeperingen te spreken. Haar toespraken moesten dus door mannelijke leden worden voorgelezen. Een voorbeeld van een stuk van een toespraak geschreven door Etta en voorgedragen door een van de mannelijke aanwezigen bij zo’n bijeenkomst luidt als volgt:
“Ja Heren, de natuur heeft ons geschapen om met u samen te werken en te delen in uw succes. Ze maakte u dan wel gespierder, maar wij zijn uw gelijke op het morele vlak, misschien is onze fantasie zelfs wel levendiger, zijn onze gevoelens verfijnder en leggen wij ons makkelijker neer bij tegenslag, verdragen we meer pijn, ondergaan we geduldiger leed en verdriet, en zijn wij tot slot edelmoediger en vaderlandslievender; en als deze natuurlijke kwaliteiten zouden worden aangevuld met een degelijke opleiding en door u zouden worden aangemoedigd en gesteund en publiekelijk beloond, durf ik wel te zeggen dat onze sekse vaak beter zou zijn dan de uwe.”
Hieruit blijkt duidelijk dat Etta grote ambities had voor de politieke en maatschappelijke functie van vrouwen. Zo was ze haar tijd ver vooruit. Ze identificeert ook al heel vroeg in de ontwikkeling van het feminisme dat er — ondanks de verschillen tussen vrouwen en mannen — geen biologisch bewijs is voor de voorgehouden superioriteit van mannen. Vrouwen werden volgens Etta juist beperkt in hun ontwikkeling en kunnen misschien wel betere republikeinse burgers zijn dan mannen.
Haar feministische ideeën waren niet zonder controverse, en ook haar bemoeiingen met de landelijke politiek bleven niet onopgemerkt. Etta werd uiteindelijk in 1795 in Parijs gearresteerd door de Republiek, omdat ze als dubbelspion actief zou zijn geweest voor de Fransen. Ze werd langere tijd vastgehouden in de Republiek en kwam kort na haar vrijlating te overlijden. Bij haar veroordeling werd het volgende over haar geschreven: “‘Wij zijn genoodzaakt uw aandacht voor een korte poos van gewichtiger dingen af te houden en u een wijl te onderhouden over een vrouwe.’” Een pijnlijk citaat dat laat zien hoe hard Etta’s ideeën nodig waren in de tijd waarin zij leefde, maar het symboliseert ook de kleine overwinning waarmee het Etta is gelukt om de aandacht op te eisen. Om Etta Palm kon men niet heen!
Verder lezen?
Etta Palm: van Nederlands eerste feministe tot staatsvijand van Wil Schackmann
Steun LOVER!
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Wil je dat Nederlands oudste feministische tijdschrift blijft bestaan? Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.