Vergeten Vrouwen #4 2026

Het theatrale feminisme van Mina Kruseman

Geniale, heldhaftige en excellerende vrouwen zijn van alle tijden. Ze zijn echter genegeerd, bestolen of simpelweg uit de annalen weggeschreven. Met de reeks Vergeten Vrouwen draagt LOVER bij aan het eerherstel dat ze verdienen. In deze editie: Mina Kruseman, die nooit een blad voor de mond nam en al vroeg de ongelijkheid binnen het huwelijk bekritiseerde.

Mina Kruseman (1839–1922) werd geboren in Velp en bracht een groot deel van haar jeugd door in Nederlands-Indië. Terug in Nederland ontwikkelde ze zich tot schrijfster, zangeres en actrice en groeide ze uit tot een uitgesproken voorvechtster van vrouwenemancipatie van haar tijd. Ze verkeerde in zeer succesvolle sociale en culturele kringen. Zo leerde ze bijvoorbeeld in 1873 Multatuli kennen, met wie ze al snel een intensieve correspondentie en vriendschap ontwikkelde. Kruseman zette zich in om Multatuli’s stuk Vorstenschool op de planken te krijgen en speelde zelf de hoofdrol. De samenwerking eindigde echter in een conflict en een definitieve breuk. Het conflict ging over de uitbetaling van de opbrengst van het toneelstuk, maar er was ook een onbeantwoorde liefdesverklaring aan vooraf gegaan vanuit Multatuli’s kant.
Kruseman bleef gedurende haar hele leven schrijven, optreden en zich uitspreken over de maatschappelijke positie van vrouwen. Ze schreef werken als ‘Een huwelijk in Indië’ en ‘Paria’s.’ Dit waren allebei kritische romans over de afhankelijke positie van de vrouw in de Nederlandse en Nederlands-Indische maatschappij. Ze is nooit getrouwd, maar leefde wel lange tijd in ‘vrije liefde’ samen met haar partner. Haar laatste jaren bracht ze teruggetrokken en in toenemende armoede door in Frankrijk. Ze bleef tot het einde vasthouden aan haar feministische idealen tot ze in 1922 overleed ze in Boulogne-sur-Seine.

Cultuur en politiek vervlochten
In de negentiende eeuw was het voor vrouwen bepaald niet vanzelfsprekend om onafhankelijk hun leven vorm te geven, zoals Kruseman dat zelf wel deed. Wie niet trouwde, liep het risico zonder inkomen achter te blijven. Wie wél trouwde, leverde een groot deel van haar zelfstandigheid in. Dat was precies het soort maatschappelijke ongelijkheid waar Kruseman zich tegen verzette. Dit deed ze met haar eerdergenoemde romans, maar opmerkelijk genoeg deed ze dit ook door op landelijke theatertours te gaan. Ze trok zo nu en dan door Nederland om in toneelstukken te spelen, maar ook om eigen werk voor te dragen, iets wat hoogst ongebruikelijk was voor vrouwen. Kruseman trok veel bekijks. Niet alleen vanwege haar theatrale talent, maar ook door haar politieke standpunten was ze vaak publiekelijk onder de aandacht. De overgrote meerderheid van de recensenten was het vaak niet met haar progressieve standpunten eens.
Een van de meest politieke stukken die Kruseman zelf heeft geschreven en solo voordroeg is genaamd ‘Zusters. Een schetsje uit onze dagen’. Dit is een verhaal over vijf zussen, waarbij ieder van hen een ander levenspad bewandelt. Samen laten ze zien welke beperkte mogelijkheden vrouwen in die tijd hadden.

Vijf zussen, vijf levens
In Zusters gebruikt Kruseman het leven van de vijf zussen om kritiek te leveren op de positie van vrouwen in de Nederlandse samenleving. De kern van het verhaal is dat twee van de zussen zijn verloofd, terwijl twee anderen vergeefs op een geschikte huwelijkskandidaat wachten en zo hun leven lijken te verdoen. Norah, de vijfde zus, die noch verloofd noch op zoek is, beziet het van een afstandje en heeft er weinig begrip voor:
“En dan wacht ze weer voort “op den man die niet komt!!!” Beken toch dat we dwaas zijn, of liever dat we belachelijk opgevoed worden. Als we werken mochten zouden we niet behoeven te wachten, op een man die werken moet en dikwijls geen tijd en geen lust heeft om aan ons te denken — aan ons! Vervelende, goed gefatsoeneerde automaten, die met onze voorname gedachtenloosheid en goed bestuurde zielloosheid de volmaaktheid der marionnetten zóó nabij komen […]”
Volgens Norah is het probleem duidelijk. Vrouwen mogen niet werken en zijn daardoor afhankelijk van een man die hen kan onderhouden. Maar wat als die man niet komt? Vrouwen worden opgevoed om te trouwen, maar krijgen tegelijkertijd nauwelijks de mogelijkheid om zelfstandig een bestaan op te bouwen. Wie niet trouwt, heeft vervolgens een probleem. Kruseman benoemt hiermee kritiek die bijvoorbeeld ook door Betsy Perk en Elise van Calcar geuit werd. Door er een toneelstuk over te maken weet Kruseman deze kritiek echter voor een groter publiek te krijgen.
Norah vertoont opvallend veel autobiografische overeenkomsten met Kruseman zelf. Ze lijkt een soort geïdealiseerde versie van de schrijfster te zijn. Haar ideeën sluiten ook aan bij opvattingen die Kruseman later uitte in haar correspondentie en tijdens haar publieke optredens in Nederlands-Indië. Krusemans personages, voordrachten en publieke optredens vormden allemaal onderdeel van hetzelfde bredere verhaal: vrouwen moesten meer mogelijkheden krijgen om hun eigen levens vorm te geven — iets waar volgens Kruseman hoofdzakelijk het huwelijk een obstakel voor was. Het feit dat vooral het huwelijk het mikpunt is van Krusemans kritiek is uniek voor haar tijd.

“Goed gefatsoeneerde automaten”
Hoewel Krusemans openlijke kritiek op het huwelijk uniek was, was er tijdens haar leven een groter maatschappelijk debat gaande over de positie van vrouwen in de maatschappij. In Zusters wordt gewezen op het overschot aan huwbare vrouwen ten opzichte van het aantal geschikte vrijgezelle mannen. Volgens Krusemans verhaal waren er twee vrouwen voor iedere drie mannen. In de werkelijke wereld was dit inderdaad het geval, zij het in mindere mate. Het gevolg was dat een groeiende groep vrouwen ongehuwd bleef. Maar ongehuwd blijven betekende voor veel vrouwen niet simpelweg dat ze zelfstandig konden wonen en werken. De mogelijkheden om zelf een inkomen te verdienen waren erg beperkt. Hierdoor ontstond er een groep vrouwen die financieel afhankelijk was van familie of anderen. Dit probleem stond in de negentiende eeuw ookwel bekend als de ‘vrouwenkwestie’. Om dit op te lossen werden er verschillende initiatieven opgezet, waarbij er bijvoorbeeld financiële hulp voor alleenstaande vrouwen werd ingezameld, of er werd aangedrongen op de mogelijkheid voor vrouwen om een opleiding te volgen om zo te kunnen gaan werken.
Krusemans Zusters maakte dit probleem op een uitzonderlijk toegankelijke manier zichtbaar. Hoewel het nog lang zou duren voordat vrouwen meer zeggenschap over hun eigen leven kregen of zelfs financieel onafhankelijk werden, droeg Kruseman met haar werk ongetwijfeld bij aan de aandacht voor dit onderwerp.

Steun LOVER!
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Wil je dat Nederlands oudste feministische tijdschrift blijft bestaan? Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.