De vibe-shift van de 20’s: het ultradunne lichaam is terug

Beeld door Ilse Groot Nuelend 1312

Er waait een sluwe gedaanteverwisseling door de samenleving. Iedereen lijkt dunner dan ooit: influencers, filmsterren, zelfs mijn buurvrouw is onherkenbaar slank, wanneer ik haar tegenkom in de lift. Alsof een onzichtbare parasiet zich in het vrouwenbrein heeft genesteld en vanuit daar stilletjes een gewapende missie van collectieve vermagering aanstuurt. 

Ik zit in de trein. Het is rustig, ik ben op weg naar huis. En tot mijn grote vreugde heeft het hele uur nog niemand plaatsgenomen in de vierzits waar ik me heb gevestigd. Eén stop voor ik eruit moet, stapt een jonge vrouw in die tegenover me gaat zitten. 

Ze is lang, dun, heeft zo’n lijf waar werkelijk álles goed op staat en ik voel meteen een flinke dosis jaloezie van mijn buik opstijgen naar mijn borst. Haastig open ik TikTok. Een domme zet, want de eerste video toont een nóg dunnere vrouw die voor de camera danst. Scroll. Weer een slanke vrouw. Scroll. Nog een. En nog een. Het houdt niet op. Ontdaan prop ik snel mijn telefoon terug in mijn tas.

Ik raak gefrustreerd, staar uit het raam. Waren we niet in een tijdperk van body positivity beland? Tot voor kort pronkten bedrijven nog met ‘plus-size’ modellen. Al moet gezegd worden dat het vooral een commerciële strategie was, geen principiële keuze. Maar toch. Het voelde als een kleine verschuiving, een hele kleine stap voorruit. 

Wanneer zijn we overgelopen? Wanneer zijn we weer gaan heulen met de vijand? Wanneer hebben we die kleine stapjes vooruit, die de weg vrijmaakten voor een maatschappij waarin vrouwen niet voortdurend opgesloten zitten in een mentale gevangenis van calorieën en zelfhaat, zomaar uit handen laten glippen? 

Vibe-shift
Het voelt persoonlijk, maar dit fenomeen is veel groter dan één vrouw in de trein, één TikTok; het is een culturele golf die door de samenleving rolt. Plotseling wordt de gedaanteverwisseling begrijpelijk: het is een verandering van de heersende cultuur, een verschuiving in de collectieve tijdsgeest, in ons denken, ons handelen en onze blik op de wereld. Een ‘vibe-shift’, zoals trendvoorspeller Sean Monahan de term in 2021 bedacht.

Maar een vibe-shift ontstaat niet zomaar. Ze sluipt eerst door de kieren van de samenleving, nestelt zich langzaam in ons denken, beïnvloedt ons gedrag, en vindt vaak haar wortels in een veranderend politiek klimaat. 

Tijdens het Obama-tijdperk leek er even een liberale bries door de westerse samenleving te waaien. Niet hevig, niet revolutionair, maar stevig genoeg om de windvlaag te kunnen voelen. Het was de periode waarin het homohuwelijk zich van een controversiële kwestie ontpopte tot een juridisch feit, niet alleen in de Verenigde Staten maar in een groot deel van Europa. 

Rond 2010 begon de vierde feministische golf op te komen. Vrouwen spraken massaal over seksuele intimidatie, bodyshaming en rape culture, onderwerpen die lang waren weggeduwd maar ineens collectieve taal kregen.

Het was een periode waarin vrouwen meer lichamelijke autonomie kregen. De cultuur schoof mee. In de media verschenen eindelijk lichamen en verhalen die niet voldeden aan dezelfde smalle norm. Daar was ineens Lena Dunham die met Girls zo’n invloed had juist omdat ze herhaaldelijk uit de kleren ging, met een lichaam dat niet doet denken aan een paspop, of aan het soort figuur dat door casting directors uit honderden vrijwel identieke kandidaten wordt geplukt - vrouwen die eerder de uitzondering dan de regel lijken te belichamen. Ze doorbrak simpelweg de illusie dat maar één soort vrouw mag bestaan. 

Deze veranderingen waren geen losse flitsen, maar tekenen van een bredere verschuiving. Naar meer rechten, meer ruimte om over het eigen lichaam te beslissen. Samen gaven ze vrouwen de ruimte om de starre norm van hoe een vrouw eruit ‘hoort’ te zien een stukje op te rekken. En het was geen toeval dat onder deze tijdgeest er meer vrijheid was in hoe vrouwen lichamen eruit mogen zien. 

Verschuiving naar rechts
En toen was dat voorbij. Zo boem, pats, voorbij. Ozempic stormde de markt op, gevolgd door een hele vloedgolf aan afslankmedicatie. De vraag was zo groot dat diabetespatiënten hun eigen voorschriften soms niet meer konden krijgen. Ondertussen schoten schimmige online aanbieders als paddenstoelen uit de grond, allemaal bereid om deze middelen zonder recept te verkopen, en om de steeds groter wordende markt te sussen. 

Op TikTok ontpopt zich parallel daaraan een ander soort verschuiving. Een digitale wereld waarin afvallen, minieme maaltijden en obsessief sporten weer worden gevierd alsof we terug in 2002 zijn beland, thinspo-video’s verruilden de pro-ana sites van toen. En onder ogenschijnlijk onschuldige termen als ‘girl dinner’ delen vrouwen hun eten wat meer weghebben van peuterporties dan van een volwaardige maaltijd. 

De vibe-shift bleef niet beperkt tot de culturele sfeer. Na jaren van liberalisering begonnen conservatieve en rechtse ideeën opnieuw terrein te winnen. Historisch gezien volgt op sociale vooruitgang bijna altijd een periode van terugslag; de uitwaaierende vrijheidsdrift van de jaren zestig en zeventig botste uiteindelijk toch op het conservatisme van Reagan in de jaren tachtig. 

Nu zien we een vergelijkbaar patroon. Rechts-populisme grijpt om zich heen. Trumps overwinning in 2016 opende niet alleen een nieuw hoofdstuk in de Amerikaanse politiek, maar ook een wereldwijde verschuiving. Een wildgroei van conservatieve en populistische ideeën die zich sindsdien over continenten heeft verspreid. Het zijn bewegingen die hun kracht vinden in een mix van nationalisme, angst voor immigratie en een nostalgisch verlangen naar traditionele waarden, waaronder ook de traditionele genderrollen.

Politiek kalmeringsmiddel
Bij een terugkeer naar traditionele genderrollen hoort ook het teruggrijpen naar hoe vrouwen, historisch gezien, worden geacht eruit te zien. Het dunne schoonheidsideaal is daarbij geen toevallige esthetiek, maar een instrument van macht. Naomi Wolf schreef het al in The Beauty Myth: diëten is het meest effectieve politieke kalmeringsmiddel uit de geschiedenis van de vrouw. Een samenleving waarin vrouwen hun dagen vullen met calorieën tellen, compenseren, straffen, meten en vergelijken, houdt hen onzeker - en vooral afgeleid van de plekken waar hun macht werkelijk ligt. 

De geschiedenis laat dat patroon telkens weer zien. Zodra vrouwen meer rechten en sociale invloed verwerven, ontstaat er een conservatieve boemerangbeweging die de orde probeert te herstellen, vaak subtiel, vaak via het lichaam. Dan keren schoonheidsnormen terug met een nieuwe strengheid, waarin uiterlijk en gewicht dienen als grensbewakers van vrouwelijke autonomie.

Vrouwen die constant honger hebben, die zichzelf wantrouwen, die hun woede naar binnen keren in plaats van naar buiten: zij voeren een interne strijd die hen stil houdt. En precies daarin schuilt de politieke kracht van dunheid. Het presenteert zich als iets persoonlijks, als zelfzorg of discipline, als keuze zelfs, maar in werkelijkheid vormt het een onzichtbare politiek. 

De ‘goede vrouw’ van rechts-conservatisme
Binnen de hedendaagse nationalistische bewegingen in het Westen, blijft dunheid functioneren als het keurmerk van de ‘goede vrouw’ een lichaam dat zich voegt naar een visueel patroon van zelfbeheersing, plichtsgevoel en trouw aan traditionele waarden. Het is het soort lichaam dat laat zien dat je jezelf in toom houdt, dat je past binnen het huiselijke ideaal, dat je niet te veel verlangt of opeist. 

Het dunne lichaam is een bewijs van controle, discipline. Het is een lichaam dat elke avond zonder protest een maaltijd op tafel zal zetten voor de man die na een dag hard werken thuiskomt. Een lichaam dat de zorg voor huis en kinderen vanzelfsprekend op haar schouders neemt, dat vanzelfsprekend klaarstaat om, wanneer de tijd rijp wordt geacht, de rol van baarmachine te vervullen. Het zijn beelden die diep verankerd liggen in conservatieve fantasieën over orde en vrouwelijkheid; idealen die vrouwen liever terug duwen in het stille domein van zorg en dienstbaarheid, ver weg van eigen ambitie of autonomie.

Zo wordt dunheid een teken van sociale volgzaamheid, een stille bevestiging dat vrouwen zich opnieuw schikken naar de rol die van oudsher voor hen is uitgestippeld. Een lichaam dat minder ruimte inneemt, maakt de vrouw die erin leeft ook symbolisch kleiner. Juist daarom blijft het ideaal zo bruikbaar: het stuurt vrouwen terug naar beheersing in plaats van expansie, naar voorzichtigheid in plaats van vrijheid. De onderliggende boodschap is eenvoudig: een gedisciplineerd lichaam is een gehoorzaam lichaam. 

Biopolitiek als wapen
Juist daarin schuilt de sluwheid van dit alles: macht beweegt zich zelden op de voorgrond. Macht werkt niet alleen via wetten en normen, maar via de manieren waarop mensen hun eigen lichaam beginnen te sturen. Dat is het kernpunt van Foucaults biopolitiek. Politieke invloed die niet begint bij wetten, maar bij het lijf zelf. Biopolitiek wordt een bondgenoot van conservatisme: het bevestigt het ideaal van de gedisciplineerde, beheersbare, bescheiden vrouw, zonder dat iemand die opdracht expliciet hoeft uit te spreken.

Daardoor verschuift controle steeds verder naar binnen. Vrouwen hoeven niet streng toegesproken te worden; ze nemen die rol zelf op. Ze tellen hun calorieën, corrigeren hun honger, bewaken hun gewicht alsof het persoonlijke verantwoordelijkheidsdossiers zijn. Juist in dat zelfbeheer wordt biopolitiek tastbaar: politieke opvattingen over orde, plichtsgevoel en ‘het juiste vrouwelijke gedrag’ worden onderdeel van iemands dagelijkse routine en gaan voelen als eigen keuzes.

Het lichaam wordt zo de plek waar conservatieve idealen zich vastzetten, niet via wetten, maar via gewoontes. De overtuiging dat je kleiner, rustiger, kalmer moet worden. Dat discipline vanzelf spreekt. Dat is biopolitiek in zijn meest effectieve vorm: wanneer macht niet klinkt als macht, maar als zelfregulering. Wanneer macht de macht van toekijker wordt. 

De trein vertraagt en de vrouw tegenover mij staat op. Het valt het me op dat het niet haar dunheid is die mijn aandacht trekt, maar de macht die het zoveel vrouwen ontneemt. De parasiet is nooit één lichaam. Hij leeft in de tijdgeest, sluipt door routines, nestelt zich in schermen, berichten en overtuigingen. Hij bepaalt wat we waardevol vinden en hoe we onszelf meten. Wie niet oplet, wordt zijn drager. Niet uit eigen wil, maar omdat hij al lang van gedaante is veranderd.

Steun LOVER!
LOVER draait sinds de start in 1974 volledig op vrijwilligers en donaties. Wil je dat een van Nederlands oudste feministische tijdschriften blijft bestaan? Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.