Iedereen een X of niks
Pleidooi voor afschaffing van sekseregistratie #1
260117 Beeld door Julie Rosebud
Het lijkt zo vanzelfsprekend, die V of M of – sinds kort – X in je paspoort. Maar waarom wordt sekse nog vastgelegd? Voor de wet is iedereen tegenwoordig immers gelijk. Waarom schaffen we die hele sekseregistratie niet gewoon af?
De overheid mag alleen persoonsgegevens vastleggen als daar een duidelijk maatschappelijk belang mee gediend is. Voor sekse is dat helemaal niet (meer) zo duidelijk. Nu iedereen voor de wet gelijk is, waarom bestaat er dan nog zo’n star administratief onderscheid tussen vrouwen en mannen? Veel andere persoonlijke gegevens met maatschappelijke impact worden immers ook niet (meer) in de Basisregistratie Personen (BRP) opgenomen. Denk bijvoorbeeld aan functiebeperkingen en huidskleur. Om te snappen waar sekseregistratie vandaan komt en waartoe die ooit diende, moeten we terug naar het begin van de negentiende eeuw.
Verplichte sekseregistratie sinds 1811
Persoonsregistratie bestaat in Nederland formeel sinds 1811, toen Napoleon de burgerlijke stand invoerde. Sinds dat jaar werden geboorteaktes verplicht met daarop een sekseaanduiding: een V of een M. Ook moest iedereen een achternaam hebben. Deze Code Napoléon, die patriarchale structuren bekrachtigde, werd een blauwdruk voor veel rechtssystemen wereldwijd.
Achternamen waren overigens al veel langer in gebruik. Om mensen van elkaar te onderscheiden werden extra aanduidingen gebezigd: beroepsaanduidingen (Jan de Bakker, Jan Timmerman), patroniemen (Kees Pieterszoon, Kees Janszoon), geografische aanduidingen (Mies van den Heuvel, Mies van de Velde) en persoonlijke kenmerken (Cato de Jonge, Cato de Lange). In 1811 werden veel van deze namen geformaliseerd.
Industriële revolutie bekrachtigde patriarchale structuren
In diezelfde tijd raasde de industriële revolutie door Europa en de VS. Deze overgang van handmatig naar machinaal produceren begon halverwege de achttiende eeuw. Voorheen werkten partners en gezinnen samen, in en om het huis, om te voorzien in hun levensonderhoud. Maar door industrialisatie verdween veel werk uit huis. Hoewel er al langer aannames waren over wat des vrouws en des mans hoorde te zijn, zeker in gegoede kringen, creëerde de komst van fabrieken een strikte scheiding tussen vrouwen- en mannenrollen.
In fabrieken waren de werkdagen lang en de omstandigheden zwaar en onhygiënisch. Al snel leidden overschatting van ’s mans fysieke gestel en dramatisering van ’s vrouws zorgzame inborst en kwetsbare eerbaarheid tot een rigide taakverdeling: mannen werkten buitenshuis in de fabrieken, terwijl vrouwen binnenshuis verantwoordelijk waren voor huishouden en kinderen. Hiermee ontstond een scheiding van sferen: publiek voor mannen, privé voor vrouwen.
Overigens waren er destijds veel vrouwen wier werk heus niet beperkt bleef tot huishoudelijke arbeid. Denk aan familiebedrijven aan huis, zoals boerderijen, bakkerijen en kruidenierswinkels, waarin vrouw en man beiden werkten om de boel draaiende te houden. Ook werkten er volop vrouwen in fabrieken, doorgaans uit financiële noodzaak. Maar het zaadje van de ‘ideale’, zogenaamd biologisch ingegeven seksescheiding was geplant: de man als kostwinner en de vrouw als huisvrouw.
Verschil in rechten en plichten
Deze kloof vergrootte de verschillen tussen vrouwen en mannen en leidde tot nieuwe sociale normen, die vervolgens in wetgeving verankerd werden. De binaire indeling in V’tjes en M’etjes bleek daarbij superhandig, omdat rechtsbevoegdheden werden gekoppeld aan sekse. Neem de wet uit 1838 die bepaalde dat getrouwde vrouwen automatisch handelingsonbekwaam werden wanneer ze trouwden. Dat betekende onder meer dat ze voor elke rechtshandeling en betaling toestemming nodig hadden van hun echtgenoot. Ook hadden ze geen zeggenschap over hun eigen kinderen. Verdiende een gehuwde vrouw geld, dan werd haar echtgenoot daar automatisch beheerder van. Pas in 1956 is deze wet afgeschaft. Het is slechts een voorbeeld van de vele wetten en voorschriften die onderscheid maakten tussen vrouwen en mannen.
Zo was wettelijk vastgelegd dat vrouwen een lager salaris verdienden voor hetzelfde werk, automatisch ontslagen werden wanneer ze trouwden of zwanger raakten, geen recht op AOW hadden en bij een huwelijk automatisch de achternaam van hun echtgenoot kregen. Om er maar een paar te noemen. Mannen merkten er overigens ook iets van: zij werden opgeroepen voor het leger. En paren van gelijke sekse konden niet trouwen. Al deze wetten zijn inmiddels vervallen of aangepast, zij het sommige pas zeer recent (zie het overzicht onderaan dit artikel).
De onzin van sekseregistratie
Sekseregistratie is ooit ingevoerd om onderscheid mogelijk te maken. Dat juridische onderscheid is inmiddels verdwenen: alle burgers in Nederland hebben gelijke rechten en plichten (op papier althans; dat het in de praktijk niet altijd zo werkt, is een ander verhaal.). De overheid is het echter blijven vastleggen. Eind 2016 besloot het toenmalige kabinet dat onnodige sekseregistratie zoveel mogelijk moet worden voorkomen. Op stempassen, OV-chipkaarten en rijbewijzen is de sekseaanduiding inmiddels verdwenen. In paspoorten en op ID-kaarten staat deze nog wel vermeld. Naar alle waarschijnlijkheid verdwijnt de sekseaanduiding op ID-kaarten in 2028.
Tegenstanders van afschaffing van sekseregistratie beroepen zich graag op mogelijke verwarring bij identificatie. Ik moet de eerste nog tegenkomen die bij een stemlokaal of in de trein problemen heeft ondervonden met de genderneutrale stempas of OV-chipkaart. Rijbewijzen gelden in Nederland als formeel identificatiemiddel; dat daar geen sekse op staat, leidt bij mijn weten ook niet tot verwarring. Ook het besluit van de NS om niet langer ‘dames en heren’ te zeggen, maar ‘beste reizigers’ heeft niet geleid tot chaos op de perrons. De dames en de heren missen heus niet ineens een aansluiting of spoorwijziging, omdat ze zich niet aangesproken voelen.
Iedereen een X… of niks
In 2018 oordeelde een Nederlandse rechtbank dat iedereen het recht heeft om te kiezen voor iets anders dan V of M, ongeacht biologische of uiterlijke kenmerken. Sindsdien is het mogelijk om een X in je paspoort te laten zetten, zij het dat je hiervoor een ingewikkelde en niet-gestandaarde procedure moet doorlopen. Afhankelijk van waar je de aanvraag doet, kun je te maken krijgen met verschillende eisen en kosten.
Maar de mogelijkheid van de X is zonder meer een geweldige stap in de goede richting voor iedereen die noodgedwongen met een V of een M in diens paspoort rondloopt en zich niet als zodanig identificeert. Het is ook een juridische erkenning van verschillende genderidentiteiten. Maar het is ook een gemakzuchtige oplossing: de administratief makkelijkste en voor de overheid goedkoopste weg. En hoe tegenstrijdig het wellicht ook klinkt: de invoering van de X benadrukt juist dat die oude vertrouwde sekseregistratie achterhaald is.
Wat mij betreft, doeken we de hokjes op. Iedereen een X. Of nog beter: niks.
Volgende keer
Vele generaties zijn opgegroeid met het idee dat er alleen vrouwtjes- en mannetjesmensen bestaan. Maar is die binaire indeling wel zo logisch en vanzelfsprekend? Dat zoek ik uit in mijn volgende artikel over de onzin van sekseregistratie.
Steun LOVER!
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.