SEKSWERK IN DE BIJBEL: ZONDE OF NOODZAAK

De bijbel via Pixabay
De bijbel via Pixabay
Gabriela Spraakman (redacteur)

Als er één groep is waarover misvattingen en vooroordelen nog altijd de boventoon voeren, dan zijn het de sekswerkers. Om nog maar te zwijgen over het woord ‘hoer’, dat te pas en te onpas naar het hoofd van vrouwen wordt geslingerd, zonder dat zij zich ook maar enigszins met de letterlijke betekenis van het woord bezighouden.
Ook op religieuze gronden wordt sekswerk regelmatig veroordeeld en verketterd, waarbij menigeen zich baseert op heilige teksten zoals de bijbel.
In hoeverre is er echter enig recht van spreken om sekswerkers uit naam van de bijbel te veroordelen?

Het evangelie van Matteüs is voor deze vraag interessant. Dit evangelie, mede bekend door de aftrap met het geslachtsregister van Jezus Christus, werd onder andere genoemd in een recente lezing over Maria Magdalena. Deze lezing werd gegeven door Mariecke van den Berg, bijzonder hoogleraar Feminisme en Christendom aan de Radboud Universiteit. Zij stelde de terechte vraag of het apostelschap van Maria Magdalena nog steeds acceptabel is als zij wel degelijk een sekswerker was. Van den Berg lichtte toe hoe door een foute conclusie van paus Gregorius I (540-604 n. Chr.), Maria Magdalena onterecht de stempel ‘sekswerker’ heeft gekregen. Eeuwen later, pas in de 20e eeuw, is dit misverstand door de Rooms-Katholieke kerk rechtgetrokken. Haar imago ging erop vooruit, ze werd een rolmodel en het idee van Maria Magdalena als sekswerker verdween naar de achtergrond. Het is precies hier waar het vraagstuk van Van den Berg pijnlijk op zijn plaats valt: wat nou als Maria wél een sekswerker was? Kan zij als sekswerker nog steeds een rolmodel zijn? 

De bijbel en sekswerk
Er zijn meer opvallende zaken te vinden in de bijbel. In het geslachtsregister van Matteüs staan naast drieënveertig mannen slechts vijf vrouwen: Tamar, Rachab, Ruth, de vrouw van Uria en Maria. Van den Berg ziet tussen deze vijf vrouwen een overeenkomst. Geen van hen heeft het geijkte levenspad gevolgd, zoals dat van hen in de tijdsgeest van de bijbel werd verwacht. Alle vijf weken zij af van het ideaalplaatje om als jonge maagd te trouwen en een gezin te stichten en toch zijn zij in het geslachtsregister opgenomen. Dit is extra opvallend want Rachab was een prostituee. Tamar ook, al was zij het voor slechts één dag. De christelijke Amerikaanse organisatie Be Ye Perfect noemt Tamar, Ruth en de andere vrouwen ‘misplaatste ornamenten in een kerstboom’, die bovendien allen een zonde hebben begaan. Harde woorden en ook nog eens ongegrond. Tamars link met haar bestaan als sekswerker voor één dag vormt namelijk een essentiële bouwsteen voor het jodendom én christendom. 

Tamar: een introductie
Het verhaal van Tamar staat in Genesis 38. Tamar is Juda’s schoondochter, de zoon van derde aartsvader Jakob. Juda kiest haar als vrouw voor zijn oudste zoon Er, die door ongehoorzaamheid aan God door diens toedoen overlijdt. Vanwege de geldende zwagerplicht trouwt Juda’s tweede zoon Onan met Tamar. Ook hij gehoorzaamt God niet; hij gaat na de seks voor het zingen de kerk uit en laat zijn zaad op de grond vallen. God grijpt in en ook Onan overlijdt. Heel gek is het dus niet dat Juda zijn derde zoon Sela niet graag met Tamar laat trouwen. Hij stuurt Tamar daarom terug naar haar vader, met als excuus dat ze maar moet wachten tot Sela volwassen is. 
Tot nu toe lijkt het verhaal van Tamar slechts een inleiding, maar het vormt een allesbepalende basis voor de verdere gebeurtenissen. 

Juda’s vrouw overlijdt en na de rouwperiode gaat hij naar zijn vee elders, samen met een vriend. Tamar, nog altijd aan het wachten totdat Sela volwassen is, hoort dit en besluit om hem op te wachten. Hiervoor trekt ze haar rouwkleding uit, waarna ze zich bedekt met een sluier. Ze beseft namelijk dat Sela inmiddels al volwassen is en haar blijkbaar een huwelijk met hem wordt onthouden… Eenmaal onderweg ziet Juda Tamar. Althans, hij ziet haar aan voor een hoer en herkent haar verder niet. Als hij aangeeft dat hij gebruik wil maken van haar diensten, onderhandelen ze. Juda belooft Tamar een geitenbokje als prijs, maar Tamar gaat niet zomaar akkoord. Als onderpand wil ze Juda’s snoer met zijn zegel en zijn staf hebben. Tamar en Juda hebben seks en Tamar raakt zwanger van hem. Na afloop gaat zij terug naar huis en verruilt haar sluier voor haar rouwkleding. Juda laat zijn vriend een geitenbokje naar Tamar brengen maar zij is onvindbaar. Als navraag doen ook niks oplevert, laat Juda het daarbij. Zich belachelijk maken door te blijven zoeken naar een hoer bij wie hij nog moet afrekenen, voorkomt hij liever.

Tamar is onschuldig
Ongeveer drie maanden later hoort Juda dat zijn schoondochter Tamar zwanger is, nadat zij zich als een hoer heeft gedragen. Zijn oordeel over haar is ongenadig, want hij laat Tamar de stad uitzetten en roept op om haar te verbranden. Als Tamar wordt opgehaald, blijkt welke troef zij nog in handen heeft: ze heeft het snoer met de zegel en de staf van Juda nog in haar bezit. “Ik ben zwanger van de eigenaar van deze voorwerpen. Kijkt u eens goed van wie dit zegel, dit snoer en deze staf zijn.” Logischerwijs herkent Juda zijn spullen en hij spreekt Tamar vrij: “Niet zij is schuldig, maar ik, want ik heb haar niet aan mijn zoon Sela tot vrouw gegeven.” Dat hij Tamar in eerste instantie veroordeelt tot verbranding en hem geen enkele blaam treft wanneer blijkt dat hij gebruik heeft gemaakt van de diensten van een hoer, doet er voor het verhaal blijkbaar niet toe. 
Tamar bevalt uiteindelijk van een tweeling, de broers Peres en Zerach. Via Peres komt na negen generaties David ter wereld. Hij is de tweede en belangrijkste koning van Israël en binnen de joodse liturgie leeft de verwachting dat uit zijn huis de messias ooit zal voortkomen. Voor christenen is deze messias er ook gekomen, want zevenentwintig generaties na David wordt Jezus Christus geboren. 

Was Tamar een hoer?
Ja. Al is het woord 'prostituee' vriendelijker en bovenal respectvoller. Tamar was echter méér dan dat. Noodgedwongen om zonder man te moeten leven in een tijd waarin dit niet het meest gunstige scenario voor een vrouw was, nam ze haar lot in eigen handen. Genesis 38 lijkt om Juda te draaien, Juda is immers de zoon van Jakob wiens familiegeschiedenis wordt onderbroken door het verhaal van Tamar. Maar ook al lijkt Juda de belangrijkste hoofdpersoon, Tamars keuzes zijn allesbepalend. Het was weliswaar Juda die besluit zijn zoon Sela niet weg te geven aan haar, maar alles hierna kwam door Tamars handelen. Zij besloot Juda op te wachten, zich te vermommen en na onderhandelen een prijs en onderpand te accepteren en seks met hem te hebben. Daarnaast was het ook Tamar die, eenmaal terug thuis haar sluier verruilde voor haar rouwkleding, waardoor ze onherkenbaar werd voor Juda. En ook was het Tamar die op een cruciaal moment de keuze maakte om Juda’s bezittingen te tonen. Hiermee kwam automatisch naar boven dat Tamar wel degelijk wist dat zij als schoondochter seks ging hebben met haar schoonvader. Het is bijna ondenkbaar dat een vrouw dit zonder schaamte en angst voor de mogelijke gevolgen aan het licht brengt en toch heeft Tamar deze keuze gemaakt.

Kon Tamar zeker weten dat Juda haar, zonder haar te herkennen, zag zitten? Wist ze zeker dat hij gebruik wilde maken van haar diensten? En wat te denken van andere mannen, die mogelijk ook tegen betaling seks met haar wilden?
De auteur van de tekst laat een lezer zonder antwoord op deze vragen achter, men moet het maar doen met wat er staat. Een waardevolle tip die ik van een docente Bijbels & Modern Hebreeuws heb gekregen, is dat we ervan uit mogen gaan dat er in de bijbel geen woord te veel of te weinig staat. Als de tekst een lezer alles vertelt wat er te vertellen valt, dan valt niet anders te concluderen dat Tamar al deze risico’s voor lief nam. Dat maakt Tamar buitengewoon dapper en een voorbeeld van een vrouw die, hoe schrijnend in haar geval ook, ervoor koos om verloren controle over haar eigen leven en toekomst terug in eigen handen te nemen. 

En God zweeg
Volgens Be Ye Perfect heiligt Tamars gedrag absoluut niet haar doel, is het immoreel en verdient zij geen enkele vorm van genade. Genesis 38 vermeldt alleen niet letterlijk dat Tamar daadwerkelijk een doel voor ogen had. Evenmin wat God van dit alles vond. Alle gebeurtenissen zijn terug te leiden naar Gods keuze om achtereenvolgens twee echtgenoten van Tamar te laten omkomen. God liet zich hier behoorlijk gelden, ongehoorzaamheid werd met de hoogste straf beantwoord. De keuze van God om deze mannen te laten sterven, stond los van Tamar. Zij waren ongehoorzaam, Tamar niet en toch zijn de gevolgen van Gods keuze voor haar rekening. Tamar zelf werd vanaf het moment dat zij zich vermomde met sluier en haar schoonvader wilde opwachten, geen strobreed in de weg gelegd. Na het overlijden van Onan verdween God van het toneel, Tamar mocht blijkbaar haar gang gaan. Waren haar handelingen misschien zelfs noodzakelijk te noemen? Haar keuzes veranderen haar positie als weduwe van twee overleden echtgenoten wier recht op een volgende man - en dus een veilige toekomst - onthouden wordt, namelijk in de positie van aartsmoeder. Los van haar eigen toekomst: zonder Tamar geen koning David en geen Jezus Christus. 
Het kan geen toeval zijn dat uitgerekend deze vrouw de naam Tamar draagt, die ‘palmboom’ of ‘dadelboom’ betekent. Een boom die symbool staat voor leven en vruchtbaarheid en bekend staat om, net als Tamar, onder zware omstandigheden te kunnen overleven. Je moet het namelijk maar kunnen: na het verliezen van twee echtgenoten vrijwillig seks hebben met je schoonvader, om je eigen toekomst veilig te stellen. 

Tamar. Voor één keer prostituee, voor de eeuwigheid aartsmoeder van een zoon uit wie twee onmisbare personen voortkomen. Een vrouw die zich niets laat ontzeggen waar zij recht op heeft en hiervoor haar trots opzij zet. Bovenal een vrouw met een meer dan verdiende plek in de Hebreeuwse en de christelijke bijbel, juist als sekswerker. 

Steun LOVER
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Wil je dat Nederlands oudste feministische tijdschrift blijft bestaan? Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.

Meer LOVER? Volg ons op Twitter, Instagram, Linkedin en Facebook.