Mémoire de Fille

Wat je meedraagt zonder het te begrijpen

Beeld van Ilse Groot Nuelend

De afgelopen weken was de Cornell 7-zaak veel in het nieuws en werden de thema’s seksueel misbruik en consent uitgebreid besproken. Helaas kun je nog steeds zeggen dat grensoverschrijdend gedrag niet alleen een probleem uit het verleden is. Ook in de nieuwe film van regisseur Judith Godrèche, Mémoire de fille, komt dit thema aan bod. De film blikt terug op een turbulente zomer in het leven van schrijfster Annie Ernaux, waarin ze een traumatiserende seksuele ervaring doormaakt. Hoewel het verhaal zich in 1958 afspeelt, roept het vragen op die vandaag de dag nog steeds relevant zijn.

Mémoire de fille (2026) is een verfilming van het autobiografische boek uit 2016 van  Annie Ernaux. Het boek, ook bekend als Mémoire de fille, kijkt terug op de zomer van 1958. Zowel in de film als in het boek gaat Annie Ernaux op zeventienjarige leeftijd als groepsleider werken op een vakantiekolonie. Zelf groeit de schrijfster op in het kleine stadje Yvetot en kent ze de wereld vooral uit boeken. Die zomer betekent voor haar een eerste stap naar volwassenheid. Eindelijk krijgt ze de kans om haar vertrouwde omgeving achter zich te laten en te ontdekken wat er buiten haar eigen wereld ligt. Tegelijkertijd is Annie Ernaux nog onervaren en kijkt ze op naar de oudere groepsleiders. Zij ziet hen als een wereld waar zij zelf ook graag deel van uitmaakt. Uiteindelijk ontmoet ze ook de hoofdmonitor genaamd H. Ze raakt onder de indruk van hem en ontwikkelt al snel een fascinatie voor hem. Ze beseft nog niet hoe bepalend deze ontmoeting zal zijn voor de manier waarop zij zichzelf en de wereld om haar heen zal zien.

LET OP: Hieronder volgen mogelijke spoilers!

Hoe herkenbaar is grensoverschrijding?

In de film is Annie Ernaux nieuwsgierig naar de wereld om haar heen, maar het is duidelijk dat ze nog weinig ervaring heeft met relaties en vriendschappen. Op de vakantiekolonie is dit iets wat ze graag wil ontdekken. Ze heeft een groot verlangen om bij de groep te horen. H., de hoofdmonitor, toont uiteindelijk interesse in haar.  Zijn aandacht voelt voor haar bijna als een privilege. Ze lijkt nog niet te beseffen wat deze aandacht van haar vraagt en denkt ook niet na over hoe ze daarin haar eigen grenzen kan aangeven.

Tijdens haar eerste seksuele ervaring met H. wordt niet besproken of dit iets is waar Annie Ernaux ook deel van wil uitmaken. Toch maakt de film voelbaar dat ze zich ongemakkelijk voelt en de situatie eerder ondergaat dan dat ze er zelf voor kiest. Het lijkt erop dat ze denkt dat dit nu eenmaal bij volwassen worden hoort en dat ze er maar doorheen moet. Ook bij latere feesten bevindt ze zich in een situatie waarin ze zich niet op haar gemak voelt. Het is opvallend dat de andere meiden haar al snel als losbandig bestempelen. Haar eigen reacties vertellen een ander verhaal.

De manier waarop regisseur Judith Godrèche de seksuele scènes in beeld brengt, versterkt dit effect. De camera blijft dicht bij Annie Ernaux’s perspectief. Hierdoor zien we hoe ze zich uit de situatie lijkt terug te trekken. Ze richt haar blik op één voorwerp in de kamer en lijkt zich langzaam mentaal van de situatie te losmaken. De scènes hoeven niet expliciet of gewelddadig te zijn om haar ongemak voelbaar te maken. Daarin schuilt de kracht van de film. Het kaart aan dat grensoverschrijdingen niet altijd herkenbaar zijn aan een uitgesproken weigering. Annie Ernaux lijkt zelf nog niet te begrijpen hoe ingrijpend haar ervaringen zijn, terwijl de kijker al voelt dat er iets niet klopt.

Wat je meedraagt zonder het te begrijpen

Door de film heen zien we Annie Ernaux veranderen in een vrouw. Ze is niet meer het onschuldige meisje dat nog weinig van de wereld kent. Maar die verandering verloopt niet zonder gevolgen. Zoals Annie als verteller al zegt, was haar lichaam vanaf de eerste avond met H. niet meer van haar. Na de zomer kan ze niet wachten tot het jaar erop om terug te keren naar de vakantiekolonie. Vooral omdat ze hem graag wil zien. Tegelijkertijd heeft ze veel gewicht verloren en voelt ze zich erg ziek. De arts stelt amenorroe vast, terwijl Annie Ernaux zich lichamelijk steeds slechter voelt. Haar lichaam lijkt te reageren op iets dat ze zelf nog niet volledig kan begrijpen.

Zelfs wanneer Annie Ernaux aan het hoger onderwijs begint, blijven haar gedachten bij H. Ze ziet hem overal en verlangt naar hem. Tegelijkertijd voelt ze schaamte, alsof zij degene is die niet goed genoeg was voor hem. Wat mij fascineerde was hoe duidelijk de film laat zien dat H. aanspraak maakt op haar lichaam. Wanneer hij tegen haar zegt: “Dit is van mij”, lijkt die uitspraak haar te blijven achtervolgen. Zelfs wanneer hij niet aanwezig is, hangt zijn schaduw over haar leven.

Langzaam zien we een verandering. Annie Ernaux besluit dat ze niet verder wil studeren, maar wel in het onderwijs wil werken. Dit lijkt een moment te zijn waarop ze voor het eerst weer zelf richting aan haar leven geeft. H. is niet langer haar einddoel. Toch begrijpt ze nog niet helemaal hoe haar ervaringen die zomer haar hebben beïnvloed. Het lijkt alsof ze denkt dat werken bij de vakantiekolonie haar beter zal laten voelen, terwijl juist die zomer de bron was van zoveel ongemak.

Het boek van Annie Ernaux heeft veel losgemaakt toen het verscheen. Dat ze pas jaren later de woorden vond om over deze ervaring te schrijven, spreekt boekdelen. Judith Godrèche levert met haar verfilming van het boek een waardevolle bijdrage door het verhaal ook visueel tot leven te brengen. Juist in deze tijd is het belangrijk dat films als deze worden gemaakt en dat er gesprekken worden gevoerd over dit thema. Mémoire de fille laat zien dat seksueel misbruik niet altijd zwart-wit is en dat mensen op verschillende manieren met de nasleep omgaan.  

Steun LOVER!
LOVER draait sinds de start in 1974 volledig op vrijwilligers en donaties. Wil je dat een van Nederlands oudste feministische tijdschriften blijft bestaan? Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.