Wanted: vrouwen van staal!

De blinde vlek over ijzergebrek bij menstruerende vrouwen

2609 Beeld door Iris Wissenburg

‘Veel vrouwen kampen met een ijzertekort, maar bijna niemand heeft dat in de gaten’, kopte de NRC in juni jongstleden. Een derde van de menstruerende vrouwen heeft waarschijnlijk een tekort aan ijzer, maar er is een kennislacune bij veel behandelaren, aldus internist Hilde Roijen. Hierdoor lopen te veel vrouwen er te lang mee rond. Een alarmerend gegeven dat absoluut meer aandacht verdient.

Het zijn geen lichte klachten die veroorzaakt kunnen worden door ijzertekort: denk bijvoorbeeld aan vermoeidheid, haaruitval, concentratieproblemen, jeuk van de huid, duizelingen, rusteloze benen, inspanningsintolerantie en een pijnlijke tong. Bij een kennislacune, die gelukkig, met dank aan Roijen en internist hematoloog Marlijn Hoeks minder groot wordt, is het als vrouw met dit soort klachten immers van belang om zelf mee te kunnen denken met je behandelaren.

Achttien liter bloed
‘Qua ijzergebrek zijn dit barre tijden voor vrouwen’, legt Roijen uit in een recente podcast voor huisartsen. Enkele generaties geleden menstrueerden vrouwen een stuk minder; ze waren in hun vruchtbare leven eigenlijk voornamelijk zwanger of aan het zogen. Nu kunnen we, gelukkig, grotendeels zelf bepalen of we zwanger willen worden en dus ook enigszins hoeveel we menstrueren. Een anticonceptiemiddel zoals het spiraaltje vermindert het aantal liters bloed dat vrouwen gedurende hun vruchtbare leven verliezen, maar gemiddeld verliezen vrouwen in Nederland nog steeds zo’n 18 liter bloed en menstrueren ze 450 keer. ‘En tegen een zware menstruatie is niet op te eten’, aldus Roijen. Je kunt het dus zelf eigenlijk door voeding niet oplossen, zolang de menstruatie blijft voortduren. Niet zo gek dus dat ijzergebrek nu zoveel voorkomt bij Nederlandse vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Wel gek is dat het zo weinig wordt opgemerkt.

Hemoglobine versus ferritine
‘Er wordt weleens gevraagd “moeten we dan bij alle fertiele vrouwen die bij een arts komen met vermoeidheidsklachten het ferritine bepalen?”. Nou, het antwoord is overduidelijk ja!’, zegt Roijen in de podcast. Bij klachten zoals moeheid, of inspanningsintolerantie - snel hijgen, duizelig of moe worden bij inspanning - is de kans op ijzergebrek heel groot. Hier moet overigens even iets worden uitgelegd. Als je je bloed laat prikken, dan wordt er vaak gekeken naar de Hb-waarde (hemoglobinewaarde) in het bloed. Maar om meer te weten over de ijzervóórraad in het bloed is het ook van belang om op ferritine te prikken. Dat gebeurt niet altijd standaard als de Hb-waarde goed (boven 7,5 bijvoorbeeld) lijkt te zijn. Ook is er nog veel onduidelijk over wat normaalwaardes zijn voor vrouwen.

‘De waardes die we als normaalwaarde voor ferritine beschouwen, verschillen tussen mannen en vrouwen’, legt Roijen uit. ‘Bij mannen hanteren we in de regel een ondergrens van 30 en bij vrouwen een ondergrens van 10 of 15. Dat vonden mijn college Marlijn Hoeks en ik raar en onterecht. Waarom zou daar een verschil tussen zitten?’ Volgens Roijen en Hoeks zijn er waarschijnlijk bij het verzamelen van normaalwaardes bij mannen en vrouwen veel ijzergebrekkige vrouwen meegenomen in de steekproef, omdat destijds nog niet bekend was dat het zoveel voorkomt. Dan krijg je inderdaad een verschil in ondergrens. ‘Maar dat maakt die waardes nog niet normaal!’ Daarom is het Isala-ziekenhuis, waar Roijen werkt, begonnen met het rechttrekken van dat verschil tussen mannen en vrouwen. Roijen: ‘Dat doen we als eerste ziekenhuis in Nederland, zeg ik met gepaste trots.’

‘Tussen de oren’
Er is nóg een moeilijkheid in het vaststellen van ijzergebrek bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Vrouwen met klachten worden nog vaak weggestuurd met de boodschap dat de symptomen waarschijnlijk een psychische oorsprong hebben. ‘Tegen jonge vrouwen wordt nog steeds geregeld gezegd, wanneer ze vermoeidheid melden bij hun huisarts en de waardes in het bloed niet direct problematisch lijken, dat ze simpelweg moeten rusten. Alsof ze het leven niet aan zouden kunnen! En die vrouwen worden dan weggestuurd met de boodschap dat het tussen de oren zou zitten. Daar word ik echt kwaad van!’ Ieder mens heeft een eigen setpoint-Hb, maar vaak wordt er bij vrouwen pas bloed geprikt als ze menstrueren en klachten hebben ontwikkeld. Daardoor is iemands setpoint-Hb niet altijd duidelijk. ‘Maar huisarts, denk na!’, zegt Roijen, ‘Ik zeg altijd dat iemands hoogst gemeten Hb ooit haar setpoint-Hb is. En als dat laag is, dan is het waarschijnlijk al gemeten toen ze al een tekort ontwikkelde.’

IJzersupplementen
Volgens Roijen en Hoeks wordt er vaak te laat begonnen met het toedienen van ijzersupplementen. Hoeks: ‘We handelen vaak pas als er anemie ofwel bloedarmoede is. Ook op je eigen setpoint-Hb (het Hb dat optimaal is voor je, red.) kun je al klachten hebben. Zeker als iemands setpoint-Hb niet duidelijk is. Met suppleren kom je er vanzelf achter wat het setpoint is, want daar kruip je vanzelf naartoe.’ En hoe zwaar en duur is deze behandeling immers, hè, met supplementen? ‘Als we het niet zeker weten of het ijzergebrek is, waarom geven we het dan niet the benefit of the doubt?’, aldus Roijen. Sommige vrouwen voelen zich met een ijzerkuur na enkele weken of maanden al beter en er zijn er ook een boel die verrast zeggen ‘ik wist helemaal niet dat ik me ook zo kon voelen!’ Maar let wel, waarschuwt Roijen: ‘Je moet flink supplementen slikken om ferritine aan te vullen. Bij ijzergebrek daalt eerst je ferritine, dan je Hb. Maar als je ijzer geeft, stijgt eerst je Hb en dan je ferritine. Dus bij een opgekrikt Hb moet je niet meteen stoppen, want je voorraad is dan vaak nog niet aangevuld.’ En volgens Roijen wordt er erg snel gewaarschuwd voor ijzerstapeling (een teveel aan ijzer), terwijl er juist aan de ondergrenzen, ook bij klachten, te weinig gewaarschuwd wordt. Dan wordt er gezegd ‘ah, ze is moe, ze moet uitrusten’. Soms moet je wel een jaar suppleren om aan je eigen setpoint waarden te komen.

Meten is weten
Als vrouwen zo lang met die klachten moeten rondlopen en er zelfs naar de psyche wordt gewezen als bron van de klachten, dan doet dat iets met de vrouwen in kwestie. Allereerst functioneren ze vaak minder dan ze eigenlijk (met supplementen) zouden kunnen, ze leven een beperkter leven dan nodig, en daarnaast raakt het gemakkelijk iemands zelfbeeld als fysieke klachten op de psyche worden afgeschoven. Het is iets wat je uiteindelijk neigt te geloven, wanneer meerdere behandelaren stress of psychische kwetsbaarheden opvoeren als de oorzaak van je lichamelijke problemen. In veel gevallen onnodig dus, als ijzertekort zo vaak voorkomt.

Dus: herken je de hierboven beschreven symptomen, en ben je al vaak van het kastje naar de muur gestuurd, neem dan de bronnen van dit artikel mee naar je behandelaar. De kennislacune wordt gelukkig al kleiner, maar is nog niet opgelost. Dus meedenken met je behandelaar op basis van deze artikelen is goed voor jezelf én voor de behandelende partij tegenover je. Als een derde van de fertiele vrouwen hiermee rondloopt, moet je maar denken: ‘je bent in ieder geval niet alleen!’

Steun LOVER!
LOVER draait uitsluitend op vrijwilligers en donaties. Wil je dat Nederlands oudste feministische tijdschrift blijft bestaan? Help ons door een (eenmalige) donatie. Elke euro is welkom en wordt gewaardeerd. Meer informatie vind je hier.
Meer LOVER? Volg ons op Instagram, LinkedIn en Facebook.